Zastrzyki, iniekcje antykoncepcyjne (Depo-Provera)

Czym są i jak działają

Domięśniowe podanie progestagenów (raz na 3 miesiące, raz na miesiąc) uchodzi za jedną z bezpieczniejszych metod antykoncepcji, bezpieczniejszą nawet niż dwuskładnikowa tabletka antykoncepcyjna (DTA), gdyż mogą ją stosować kobiety, które ze względów medycznych nie mogą przyjmować estrogenów.

Preparaty podawane w formie iniekcji działają podobnie jak dwuskładnikowa tabletka antykoncepcyjna (DTA): zagęszczają śluz szyjkowy, prowadzą do zmian w endometrium (błona śluzowa macicy) oraz hamują jajeczkowanie.

Najbardziej popularnym preparatem antykoncepcyjnym podawanym w formie iniekcji jest octan medroksyprogesteronu (DMPA, w Polsce pod nazwą handlową Depo-Provera), produkowany w postaci mikrokryształków w zawiesinie wodnej. Jest to jedna z najlepiej przebadanych substancji i wszystkie poniższe uwagi dotyczą wyłącznie tego preparatu.

Stosowanie

DPMA podaje się domięśniowo co 3 miesiące w dawce 150 mg. Ochrona antykoncepcyjna utrzymuje się przez minimum 14 tygodni. Aby antykoncepcja była skuteczna pierwszy zastrzyk należy wykonać w ciągu pierwszych 5 dni cyklu miesiączkowego, jeżeli zastrzyk wykona się w innym terminie, przez pierwsze dwa tygodnie należy stosować dodatkową metodę antykoncepcyjną. Należy dokładne ustalać termin kolejnej iniekcji - jeżeli z jakichś powodów ustalony termin kobiecie nie odpowiada należy kierować się zasadą, że lepiej podać preparat tydzień lub dwa wcześniej, niż tydzień lub dwa później.

Iniekcję można również zastosować w 5-6 tygodniu po porodzie. DMPA zwiększa ilość pokarmu u kobiet karmiących piersią, przy czym stężenie hormonu jest minimalne i nie ma wpływu na rozwój dziecka.

Iniekcje i choroby

W związku z brakiem działań związanych z estrogenami, antykoncepcję w postaci iniekcji mogą stosować kobiety z wrodzonymi chorobami serca, niedokrwistością sierpowatokrwinkową, przebytym epizodem zakrzepowo-zatorowym, obciążone innymi czynnikami ryzyka, takimi jak nadciśnienie tętnicze czy cukrzyca, oraz kobiety po 30. roku życia, które palą tytoń.
Stosowanie DMPA zmniejsza ryzyko raka endometrium (podobne jak przy przyjmowaniu DTA), zmniejsza nasilenie krwawienia miesiączkowego i występowanie niedokrwistości, powoduje rzadsze występowanie zapalenia narządów miednicy mniejszej (PID), endometriozy, mięśniaków macicy i ciąż ektopowych.

Działania niepożądane

Do działań niepożądanych związanych ze stosowaniem iniekcji należą:

  • częste, obfite lub nieregularne krwawienia miesiączkowe. W pierwszym roku stosowania częstość i nieregularność krwawień jest bardzo duża i wynosi około 70%, krwawienia i plamienia zmniejszają się jednak z każdym kolejnym zastrzykiem. Po 5 latach stosowania metody 80% pacjentek w ogóle nie miesiączkuje. Całkowity zanik miesiączki jest czymś normalnym i nie należy się tym niepokoić. (Jedną z metod leczenia krwawienia jest przyjmowanie przez 1 do 3 miesięcy DTA);
  • zwiększenie masy ciała;
  • bóle i zawroty głowy;
  • bóle brzucha;
  • tkliwość piersi;
  • stany lękowe i depresja;
Przeciwwskazania

Bezwzględne przeciwwskazania do stosowania iniekcji:

  • przebyta choroba tętnic lub aktualnie duże ryzyko jej wystąpienia;
  • ciężka choroba sercowo-naczyniowa;
  • ciężkie zaburzenia krzepnięcia;
  • gruczolak wątroby i żółtaczka cholestatyczna związana ze stosowaniem hormonów steroidowych;
  • aktualne, poważne upośledzenie czynności wątroby;
  • ostra porfiria;
  • niedawno przebyta choroba trofoblastyczna;
  • krwawienie z dróg rodnych o niewyjaśnionej przyczynie;
  • ciężka nadwrażliwość na którykolwiek składnik preparatu.
Skuteczność

Metoda jest jedną z najbardziej skutecznych, gdyż nie należy o niej pamiętać na co dzień. Wskaźnik Pearla wynosi 0,3 - 2. Uważa się, że niewielki wskaźnik niepowodzeń może być związany ze skróconym okresem działania hormonu w wyniku masowania miejsca wstrzyknięcia preparatu lub z miejscowym zakażeniem miejsca iniekcji.

Powrót płodności

Czas powrotu płodności wynosi około 9 miesięcy od ostatniego zastrzyku – z tego względu metoda ta nie jest zalecana kobietą, które zaraz po odstawieniu antykoncepcji chcą zajść w ciąże.

Komu polecana jest ta metoda

Metoda polecana jest osobom mało systematycznym, nie chcącym na co dzień pamiętać o antykoncepcji, u których przy przyjmowaniu DTA wystąpiły działania niepożądane związane z estrogenami, osobom z nadwagą, przyjmującym leki przeciwpadaczkowe.

Do innych szeroko stosowanych iniekcji należą:

  • heptanian (enantan) noretysteronu podawany w dawce 200 mg co 2 miesiące (NET EN, Noristerat, Norigest). Progestagen ten działa tak samo jak DMPA, wiąże się z tymi samymi problemami i przynosi te same korzyści co DMPA.
  • 25 mg octanu medroksyprogesteronu i 5 mg cypionatu estradiolu (Lunelle lub Cyclofem) wstrzykiwane co 28-30 dni, nie dłużej niż 33 dni. Metoda jest tak samo skuteczna jak DMPA, nie ma jednak jej działań ubocznych – nieregularnych, obfitych krwawień czy zaniku miesiączki.
    Odwracalność metody jest porównywalna do DTA.
  • 50 mg heptanianu noretysteronu i 5 mg walerianianu estradiolu (Mesigyna) wstrzykiwane co miesiąc, charakteryzuje się szybkim powrotem płodności – miesiąc od przerwania stosowania.
  • 150 mg acetofenidu dihydroksyprogesteronu i 10 mg heptanianu estradiolu lub 90 mg acetofenidu dihydroksyprogesteronu i 6 mg heptanianu estradiolu wstrzykiwane raz na miesiąc, jej zaletą są regularne i mniej nasilone krwawienia.
Iniekcje dostępne w Polsce

Na polskim rynku dostępny jest preparat Depo-Provera, jego cena wynosi ok. 40 – 45 zł (1 ml). Preparat wydawany jest na receptę.

Zalety

  • bardzo skuteczna, odwracalna metoda antykoncepcji;
  • nie jest powiązana z aktem płciowym;
  • metodę tę można stosować przy karmieniu piersią;
  • brak działań niepożądanych związanych z estrogenami;
  • korzyści pozaantykoncepcyjne: stosowanie DMPA zmniejsza ryzyko raka endometrium (podobne jak przy przyjmowaniu DTA), zmniejsza nasilenie krwawienia miesiączkowego i występowanie niedokrwistości, powoduje rzadsze występowanie zapalenia narządów miednicy mniejszej, endometriozy, mięśniaków macicy i ciąż ektopowych;
  • zwiększa laktację przy karmieniu piersią;
  • może zmniejszać ilość napadów przy padaczce;
  • ma korzystne działanie przy przebiegu niedokrwistości sierpowatokrwinkowej.

Wady

  • nie chroni przed chorobami przenoszonymi drogą płciową, takimi jak zakażenie wirusem opryszczki, ludzkim wirusem brodawczaka, HIV, rzeżączką, chlamydiozą;
  • iniekcji nie można „usunąć” z organizmu, metoda jest nieodwracalna od ostatniego zastrzyku przez 2-3 miesiące zależnie od rodzaju preparatu;
  • w przypadku działań niepożądanych związanych z działaniem progestagenów ich ustąpienie zajmuje 6 do 8 miesięcy od ostatniego zastrzyku;
  • działania niepożądane: częste, obfite lub nieregularne krwawienia miesiączkowe, całkowity zanik miesiączki, zwiększenie masy ciała, bóle i zawroty głowy, bóle brzucha, tkliwość piersi, przyrost masy ciała, stany lękowe i depresja;
  • powrót płodności następuje po ok. dziewięciu miesiącach od ostatniego zastrzyku – z tego względu metoda ta nie jest zalecana kobietą, które zaraz po odstawieniu antykoncepcji chcą zajść w ciąże;
  • możliwość wystąpienia krwiaka lub zakażenia w miejscu iniekcji.