Awaryjna (postkoitalna, doraźna, po stosunku)

Antykoncepcja awaryjna

Antykoncepcja awaryjna (inaczej postkoitalna, kryzysowa, doraźna, „po stosunku”) stosowana jest jedynie w wyjątkowych sytuacjach, np. w przypadku pęknięcia prezerwatywy podczas stosunku, wysunięcia się błony dopochwowej lub kapturka naszyjkowego, niewłaściwego zastosowania jakiejkolwiek innej metody antykoncepcyjnej, czy też w przypadku przemocy seksualnej.

Do metod postkoitalnych zalicza się natychmiastowe założenie wkładki wewnątrzmacicznej zawierającej miedź lub doustne przyjęcie preparatów hormonalnych.

Założenia wkładki wewnątrzmacicznej dokonuje lekarz ginekolog. Spiralę należy założyć nie później niż 5 dni po prawdopodobnym terminie jajeczkowania (niezależnie od ilości stosunków bez zabezpieczenia) lub do 5 dni po stosunku bez zabezpieczenia. Działanie antykoncepcyjne wkładki polega przede wszystkim na blokowaniu implantacji zarodka, założona jednak w początkowym okresie cyklu może również uniemożliwiać zapłodnienie.

Najbardziej znaną i najpopularniejszą metodą antykoncepcji doraźnej jest stosowanie preparatów hormonalnych. Zastosowanie tej metody ma na celu jednorazową ochronę i nie można jej traktować jako normalnej, stosowanej w sposób ciągły antykoncepcji.

W przypadku preparatów hormonalnych mamy do czynienia z dwoma rodzajami tabletek:

  • dwuskładnikowymi – zawierającymi etynyloestradiol (0,25 mg) i lewonorgestrel (0,5 mg), jest to tak zwana „metoda Yuzpe”, w tym celu można użyć dwuskładnikowych tabletek antykoncepcyjnych zawierających 0,03 mg etynyloestradiolu i 0,15 mg lewonorgestrelu (4 tabletki stanowią pierwszą dawkę preparatu antykoncepcyjnego, kolejne 4 – drugą);
  • jednoskładnikowymi – zawierającymi jedynie lewonorgestrel (zazwyczaj około 0,75 mg).

Pierwszą dawkę preparatu antykoncepcyjnego należy przyjąć jak najwcześniej, nie później jednak niż 72 godziny po stosunku, po 12 godzinach należy przyjąć drugą dawkę preparatu. W przypadku preparatów jednoskładnikowych zawierających większą ilość lewonorgestrelu zażywa się jedynie 1 tabletkę (np. Escapelle) – podobnie jak w przypadku innych preparatów tabletkę należy przyjąć jak najwcześniej i nie później niż 72 godziny po stosunku.

Stosowanie środków zawierających jedynie lewonorgestrel jest bardziej skuteczną i lepiej tolerowaną metodą niż zażywanie złożonych środków antykoncepcyjnych

Mechanizm działania preparatu nie jest do końca zbadany, uważa się, że przyjęcie leku powoduje opóźnienie jajeczkowania i prawdopodobnie sprawia również, że śluz dróg rodnych oraz wydzielina macicy stają się nieprzyjaznym środowiskiem dla plemników i blastocysty (co zapobiega zapłodnieniu lub zagnieżdżeniu się zarodka w ściance macicy). Należy podkreślić fakt, że środki hormonalne działają przed zapłodnieniem lub implantacją (implantacja zarodka następuje około 5 do 7 dni po zapłodnieniu/jajeczkowaniu), nie należy więc ich utożsamiać z preparatami wczesnoporonnymi, które działają już po implantacji, usuwając istniejącą ciążę.

Podczas stosowania preparatów hormonalnych mogą wystąpić następujące działania uboczne: nudności, wymioty, bóle i zawroty głowy, uczucie tkliwości piersi. W przypadku gdy wymioty wystąpią przed upływem godziny od przyjęcia preparatu, należy możliwie najszybciej przyjąć kolejną dawkę leku.

Preparaty dostępne w Polsce

Wkładki wewnątrzmaciczne

Wkładki wewnątrzmaciczne wydawane są bez recepty, jednak ich założenia musi dokonać lekarz ginekolog.
Na polskim rynku dostępne są następujące spirale zawierające miedź:

  • Copper Cu 375 (cena ok. 46 zł),
  • Copper TCu 380A (cena ok. 40-45 zł),
  • Multiload Cu 375 (cena ok. 75-80 zł),
  • Nova T 380 (cena ok. 110-130 zł),
  • Nova T Cu 200Ag (cena ok. 80-100 zł),
  • Nova T Cu 380Ag (cena ok. 110-120 zł).

Preparaty hormonalne - jednoskładnikowe

Do obrotu na polskim rynku dopuszczone są następujące preparaty hormonalne jednoskładnikowe:

Nazwa handlowa Skład Wytwórca
EllaOne 30 mg octanu uliprystalu (1 tabletka) Cenexi
León Farma SA
Escapelle 1,5 mg lewonorgestrelu (1 tabletka) Gedeon Richter Plc
Postinor-Duo 0,75 mg lewonorgestrelu (2 tabletki) Gedeon Richter Plc

Ceny preparatów Postinor-Duo oraz Escapelle wahają się w granicach 50-80 zł, zaś ceny EllaOne zaczynają się od 125 zł.

Preparaty hormonalne - dwuskładnikowe („metoda Yuzpe”):

Nazwa handlowa Skład Wytwórca
Estrogen Progestagen
Levomine 0,03 mg etynyloestradiolu 0,15 mg lewonorgestrelu mibe GmbH Arzneimittel
Microgynon21 0,03 mg etynyloestradiolu 0,15 mg lewonorgestrelu Bayer Pharma AG,
Bayer Weimar GmbH und Co. KG
Rigevidon 0,03 mg etynyloestradiolu 0,15 mg lewonorgestrelu Gedeon Richter Plc.
Stediril 30 0,03 mg etynyloestradiolu 0,15 mg lewonorgestrelu Haupt Pharma Munster GmbH,
Pfizer Ireland Pharmaceuticals

Ceny preparatów wynoszą w granicach 10-25 zł.

Preparat EllaOne wydawany jest bez recepty osobom, które ukończyły piętnasty rok życia, pozostałe środki hormonalne wydawane są z przepisu lekarza.